Maandelijkse archieven: december 2024

“Als werknemers met al hun diversiteit wel vertegenwoordigd kunnen worden in de politiek en polder, waarom zouden zelfstandigen in al hun diversiteit dat dan niet kunnen?”

De voorzitter van de Vereniging Zelfstandigen Nederland (VZN), Cristel van de Ven, blikt terug op een bewogen jaar, waarin de positie van zelfstandigen ter discussie staat door de afloop van het handhavingsmoratorium, terwijl aan belangrijke tafels in Den Haag nog te vaak onvoldoende zzp-vertegenwoordiging zit.

Ze is positief over de groeiende rol van VZN in de polder, maar benadrukt dat het tijd wordt om zzp’ers structureel te betrekken bij serieuze discussies over de hervorming van de arbeidsmarkt. “De politiek en de polder moeten beseffen dat zzp’ers niet meer weg gaan. We hebben 1,6 miljoen zelfstandigen in Nederland, en die verdienen een vaste plek aan álle tafels waar er over hen gesproken en besloten wordt.” In gesprek met Sem Overduin van HeadFirst Group reflecteert ze op de uitdagingen van 2024 en haar verwachtingen voor 2025.

Sem: Cristel, 2024 was een hectisch jaar, zeker voor VZN. Hoe kijk jij terug op het afgelopen jaar met betrekking tot het zzp-dossier?

Cristel: Dit was zeker een hectisch en dynamisch jaar. Vooral vanaf de zomer kwam er steeds meer beweging in. Het jaar begon nog vrij ‘traag’, met het wachten op een nieuw kabinet en wat dit nieuwe kabinet in het hoofdlijnenakkoord zou opnemen over de arbeidsmarkt en zzp’ers. Vlak voordat het demissionaire kabinet overging in een nieuw kabinet, werd er nog veel doorgezet, zoals het wetsvoorstel Verduidelijking Beoordeling Arbeidsrelaties en Rechtsvermoeden (VBAR), dat vlak voor de zomer nog naar de Raad van State werd gestuurd.

Dit, in combinatie met de internetconsultatie voor de wet Basis Arbeidsongeschiktheidsverzekering Zelfstandigen (BAZ), leidde afgelopen zomer tot een omslag. We gingen van relatief rustig naar superdruk. Na de zomer kwam er ook steeds meer berichtgeving over de opheffing van het handhavingsmoratorium en dat zorgde voor flinke reuring in de markt. Zowel opdrachtgevers als zelfstandigen zaten met vragen en daardoor merkte je dat dit onderwerp steeds breder ging leven in de maatschappij.

Sem: Staat de telefoon de afgelopen maanden dan ook roodgloeiend bij VZN?

Cristel: Absoluut, we merken bij VZN dat er vanuit allerlei hoeken vragen binnenkomen. Dit zijn vooral hele persoonlijke vragen of bepaalde arbeidsconstructies en samenwerkingen met een opdrachtgever nog wel kunnen vanaf 1 januari 2025. Die sturen we door naar onze leden.

Bij veel van onze leden zit de mailbox momenteel tjokvol en dagelijks ontvangen zij vele telefoontjes. Zij luisteren naar de vragen van zelfstandigen over hun manier van samenwerken en proberen vervolgens advies te geven. Wat we ook zien, is dat er zoveel informatiebronnen zijn dat mensen door de bomen het bos gewoon niet meer zien. Opdrachtgevers weten vaak ook niet waar ze het moeten zoeken, en dat draagt bij aan de onrust. Er gaan helaas nog veel te veel spookverhalen rond.

Sem: VZN behartigt de belangen van ruim 120.000 zelfstandigen. Welke rol spelen jullie in de polder?

Cristel: Sinds de oprichting in 2020 hebben we grote stappen gezet. Onze rol is vooral het coördineren van de stem van zelfstandigen. Wij vertalen dit naar een duidelijke boodschap richting politiek en polder. Dat gaat steeds beter. Het is een opsteker dat er zetels zijn in de SER die echt geoormerkt zijn voor zelfstandigen. Daardoor worden we sneller uitgenodigd bij relevante overleggen.

Tegelijkertijd zijn we nog lang niet waar we willen zijn. Bij belangrijke politieke onderhandelingen over de arbeidsmarkt of economie worden zzp-organisaties helaas nog te vaak over het hoofd gezien. Deels komt dat doordat veel politici en ambtenaren zelf niet werkzaam zijn geweest als zzp’er. Er is daardoor minder affiniteit met deze groep werkenden. Bovendien is er in de polder en in de politiek toch nog een bepaalde angst voor grote veranderingen op de arbeidsmarkt. En houden bestaande partijen vast aan hun positie. Dat maakt het lastig om onze ideeën echt door te laten dringen. 

Sem: Er wordt vaak gezegd dat de groep zzp’ers té divers is en dat het daarom lastig is om te spreken van een ‘verenigd zzp-geluid’. Hoe kijk jij daartegenaan?

Cristel: Ik ken dat argument en ik vind het een drogredenering. Kijk maar naar werknemers, daar is minstens zoveel diversiteit. VNO-NCW, MKB-Nederland, ONL en de vakbonden vertegenwoordigen toch ook talloze sectoren en verschillende type werkgevers en werknemers? Waarom zou dat anders zijn bij zelfstandigen? Bij VZN proberen we juist op zoek te gaan naar de gemene deler voor alle zelfstandigen. Ik denk dat dit argument vaak wordt gebruikt om het zzp-geluid buiten de deur te houden. Want laten we eerlijk zijn; als er nog een partij aan tafel komt, dan moet je de invloed die je hebt toch meer gaan delen.

Zzp’ers laten daarbij ook zien waar de arbeidsmarkt knelt. De groei van het aantal zzp’ers komt mede door het gebrek aan flexibiliteit binnen sommige cao’s en omdat sommige werkgevers de afgelopen jaren niet zo’n mensgericht personeelsbeleid hebben gevoerd. Dat vinden sommige gevestigde partijen lastig om te horen, omdat het hen dwingt om kritisch naar hun eigen rol te kijken. Tegelijkertijd moeten we als zzp-organisaties soms ook over onze eigen schaduw heenstappen ten behoeve van samenwerking. Dat is lastig, dat begrijp ik.

Er zijn nog steeds groepen zzp’ers die zich liever niet willen verenigen in een koepel als VZN, omdat ze uniek zijn in hun soort. En dat is natuurlijk ook zo. Elke beroepsgroep heeft zijn eigen unieke kenmerken. Toch roep ik belangenbehartigers van zzp’ers op tot samenwerking. Want als we samenwerken op de punten waarop we wél overeenkomen, én dat zijn er veel, kunnen we een krachtigere vuist maken. Samen zijn we echt sterker dan ieder voor zich, is mijn overtuiging. En door goed overleg kun je heel veel belangen met elkaar verknopen. Dat hebben de afgelopen jaren mij wel geleerd.

Sem: Wat vond je van de politieke debatten over het zzp-dossier dit jaar?

Cristel: Je merkt dat de politiek weer op nul moet beginnen. Dat is begrijpelijk, want het zzp-dossier is ingewikkeld en er is een enorme wisseling van de wacht geweest in de Tweede Kamer.  Er zijn veel nieuwe mensen op het zzp-dossier. Ik zie dat de meeste Kamerleden zich nu aan het invreten zijn in dit dossier, maar dat heeft ook tijd nodig. Een Kamerlid zoals Thierry Aartsen (VVD) loopt al langer mee. Hij wil zich echt inzetten voor de situatie van zelfstandigen. Ook de BBB laat van zich horen voor de zelfstandigen. Bij de NSC zat een Kamerlid op het zzp-dossier met heel veel ondernemerservaring, maar Tjebbe van Oostenbruggen is recentelijk staatssecretaris geworden.

Ik hoop dat alle Kamerleden ook voldoende de tijd krijgen – en nemen –  om zich dit dossier eigen te maken. Daar ben ik wel een beetje sceptisch over. Dit kan grote gevolgen hebben voor de diepgang van de discussie. Redelijk recent hebben we een goed gesprek gehad met minister Van Hijum. Hij is oprecht geïnteresseerd in het zzp-perspectief. Hij is scherp en vraagt goed door. Maar ik zie het als een gemiste kans dat er in het regeerakkoord zo weinig aandacht is besteed aan het arbeidsmarkt- en zzp-dossier. Het beleid van het vorige kabinet is gewoon doorgezet en de insteek is behoorlijk klassiek: de vaste baan is de norm. Dat is uit de tijd. Een oplossing uit het verleden plakken op een actueel probleem. Dat gaat niet werken.

Sem: Hoe kijk jij naar de VBAR, zeker na het kritische advies van de Raad van State? Waar zitten jullie zorgen?

Cristel: Het advies van de Raad van State was voor ons een hart onder de riem. In het najaar van 2023 kwamen wij al met een stevige reactie op de internetconsultatie. Veel van onze zorgen lees ik terug in dit advies. Het gedeelte over de verduidelijking van de arbeidsrelatie gaat niet voor de duidelijkheid zorgen en het ondernemerschap van de persoon is ondergeschikt. Bij VZN pleiten wij voor een moderne benadering, waarin het individuele ondernemerschap veel meer wordt meegenomen.

De groei van het aantal zzp’ers laat zien dat het klassieke model niet meer werkt. Het is tijd om te erkennen dat we de geest niet meer terugkrijgen in de fles. We moeten naar een systeem toe waarin alle werkenden wat regelen voor arbeidsongeschiktheid, oudedagsvoorziening en ook scholing.

Als je als zzp’er gebruik wilt maken van de ondernemersfaciliteiten die we hebben, dan kun je het daar aan koppelen, zodat je die andere dingen dan ook daadwerkelijk voor jezelf gaat regelen. Bijvoorbeeld door een bedrijfsbuffer aan te leggen van waaruit jij jouw ondernemers- en sociale risico’s afhecht. Zo stimuleer je duurzaam zelfstandig ondernemerschap. Dat is iets waar mens en maatschappij allebei veel aan hebben. Het tot op de letter definiëren van werknemerschap en ondernemerschap, zoals de minister nu probeert, gaat niet werken. Ga juist alle randvoorwaarden daaromheen goed organiseren. En fiks het issue van de sociale zekerheid. Zorg dat dat niet meer louter gekoppeld is aan het werknemerschap. Dat is toekomstgericht.

Sem: Wat was jouw hoogtepunt van dit jaar?

Cristel: Goede vraag, maar eigenlijk heb ik geen concreet hoogtepunt. Er is veel beweging, maar nog weinig concrete resultaten. Misschien dan toch het advies van de Raad van State over de VBAR. Dat is voor mij een lichtpuntje. Het maakt korte metten met het wensdenken en legt de vinger op de zere plek.

Sem: En een dieptepunt?

Cristel: Dat diezelfde VBAR, ondanks alle waarschuwingen en kritiek, toch naar de Kamer wordt gestuurd. Op de valreep heeft Van Gennip het wetsvoorstel doorgezet naar de Raad van State. Dan komt er een kritisch advies en toch wordt het wéér doorgezet. Dat vind ik eerlijk gezegd wel een dieptepunt. Niet alleen zzp-belangenorganisaties zijn kritisch, ook vanuit de wetenschap en andere brancheverenigingen zijn er tal van verbeterpunten aangedragen. Waarom wordt het wetsvoorstel dan toch doorgedrukt?*

En een dieptepunt is ook dat de criteria die worden gehanteerd bij de aanpak van schijnzelfstandigheid voor veel opdrachtgevers toch te onduidelijk zijn. Hierdoor verliezen ook echte zzp’ers nu hun opdrachten. Zij zien hun inkomsten voor 2025 verdampen. Heel kwalijk. De overheid zou zich moeten richten op schrijnende schijnzelfstandigheid, aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Nu schieten ze met een kanon op een mug. Het is nog maar de vraag of ze de mug raken. Maar ze raken in ieder geval ook allerlei andere rondvliegende vogels, die we heel hard nodig hebben voor dynamiek op de arbeidsmarkt en in onze economie en die volgens de regels volgend jaar ook gewoon rond mogen blijven vliegen. 

Sem: Wat verwacht jij van 2025 met betrekking tot het arbeidsmarkt- en zzp-dossier?

Cristel: De eerste maanden verwacht ik heel veel gedoe, zeker rondom de handhaving. Het gaat echt niet lukken om al die zzp’ers weer terug in loondienst te krijgen. Ze willen het niet. En ik vrees dat de uitzend- en detacheringsconstructies die er nu komen, gaan leiden tot nog hogere personeelskosten. We worden op 1 januari wakker op een waterbed. De flexbordjes zijn her en der verhangen maar het vaste contract is nog steeds niet aan een opmars begonnen, omdat zowel veel opdrachtgevers als werkenden hier geen behoefte meer aan hebben. Uiteindelijk zullen we toch moeten erkennen dat er behoefte is aan flexibiliteit en autonomie. Dat opent hopelijk de deur naar een bredere discussie over hoe we de arbeidsmarkt anders gaan organiseren. Ik hoop dan ook dat we die fundamentele discussie in 2025 gaan voeren met elkaar. Hoe we écht werk maken van een ander stelsel met daarin een volwaardige rol en positie van zelfstandigen op die toekomstgerichte arbeidsmarkt.

*Minister van Hijum (SZW) heeft tijdens de begrotingsbehandeling Sociale Zaken en Werkgelegenheid een toezegging gedaan ‘nog eens goed’ naar de VBAR te kijken. Eerder was Van Hijum voornemens om het wetsvoorstel dit jaar nog naar de Tweede Kamer te sturen, maar hij heeft aangegeven nog te wachten op de beantwoording van prejudiciële vragen door de Hoge Raad in de zaak Uber/FNV. Dit is tussen de interview- en publicatiedatum gewijzigd.

Dit interview maakt deel uit van een reeks van HeadFirst Group, waarin het Public Affairs-team de afgelopen weken meerdere experts heeft geïnterviewd die nauw betrokken zijn bij onderwerpen rondom zzp’ers en de arbeidsmarkt. De serie bestaat uit zes interviews, die de komende weken gepubliceerd zullen worden. Heb je vragen over de interviewreeks? Neem dan gerust contact op met het team via publicaffairs@headfirst.nl.