Maandelijkse archieven: mei 2020

Bestuurders en managers hebben altijd een sterke behoefte de toekomst te kunnen voorspellen. In de tijd dat ik als interim-manager werkte bij Ernst & Young hebben wij daar zelfs een product van gemaakt: Future Vectory’s (bewust met een V van vectoren). Het betrof een werkwijze waarbij uitdrukkelijk gekeken werd naar krachten (vectoren) die van wezenlijke invloed kunnen zijn op een resultaat in de toekomst. Net als scenarioplanning ging het niet om absolute resultaten, maar om een beter zicht op de diverse invloeden die een rol kunnen spelen.

Welke krachten kennen wij in de huidige situatie, die zo autonoom zijn, dat er enig voorspellend vermogen aan toegekend mag worden?  Ik zal er enkele naar voren halen.

Allereerst zijn er de bekende vijf autonome krachten van Lynda Gratton (LsoE):  technologische ontwikkelingen, demografische uitgangspunten, globalisering, de kracht van een geëmancipeerde samenleving en energie. Over elk van die krachten valt veel te zeggen, denk allereerst aan de globalisering: Wat zullen de gevolgen zijn van de krachten die de crisis loslaat op onze productie en op het wereldwijd samenhangende systeem? Zal het voor de EU betekenen dat er een nieuwe, op Europa gerichte, industriepolitiek gevoerd gaat worden?

Gratton – en vele anderen – voorspellen dat de technische ontwikkelingen betekenen dat je de vaardigheid moet hebben om steeds nieuwe kennis op te bouwen teneinde master te blijven in je eigen vakgebied of in een geheel nieuw vakgebied, waar (wel) een toekomst in te realiseren is.

Dit is deel 7 uit een serie artikelen over de arbeidsmarkt in het post-corona tijdperk. Zie voor overige afleveringen dit overzicht: post-corona

Ook hebben de ontwikkelingen invloed op de wijze waarop productie georganiseerd kan worden, met een bekend resultaat dat de routinematige beroepen of de functies die geen toegevoegde waarde meer hebben op het primaire proces verdwijnen. Dit is iets wat al heel duidelijke gevolgen heeft op de arbeidsmarkt en een hypotheek legt op de gemeenschappelijke inspanning van werkende en werkgever om te zorgen voor duurzame inzetbaarheid, zonder onderscheid in contractvorm.

Vraag naar maatwerk

Een andere kracht die invloed heeft op het produceren van producten en diensten, is dat naast de immer noodzakelijk massaproductie er vraag is naar maatwerk, waarbij de realisatie plaatsvindt in een samenspel of co-creatie. Hier komt het neer op het beschikbaar hebben van zeer vakbekwame mensen. Gezien de breedte en diepte van de soorten maatwerk, ook binnen een branche, is het denken in netwerken, die in wisselende samenstelling vorm kunnen geven aan de vraag, een duidelijke optie.

Een volgende, helaas vaak negatieve, kracht is de traagheid waarmee werkgeverschap zich aanpast aan de inzichten die er zijn rondom het zich emanciperende werknemerschap. Modellen uit de eerste industriële revolutie, gebaseerd op ondergeschiktheid en scheiding tussen denken en doen, doen nog steeds opgeld. Het gevolg hiervan is dat mensen uittreden en op zoek gaan naar een positie waar zij zichzelf en hun privé werksituatie beter kunnen realiseren. Ofwel: blijvende groei van zzp’ers.

Samen optrekken

Ook de individualisering is een ontwikkeling die genoemd moet worden; typisch een zzp- onderwerp. Kijken wij naar ontwikkelingen in ons economisch denken, dan zien wij dat er naast het denken over marktwerking en het neoliberale ideaal nieuwe ontwikkelrichtingen en sociale structuren ontstaan. Kern van die richtingen is het samen optrekken, waarbij het noodzakelijk is dat er naast het aanspreken op individuele verantwoordelijkheid ook een ondersteunende collectieve structuur georganiseerd is. Actief burgerschap. Vanuit dat perspectief is het normaal dat alle werkers (ook zelfstandigen) binnen een organisatie aangesproken worden op hun verantwoordelijkheid om als collectief de doelen van de organisatie te realiseren en zich niet meer terug te trekken op louter individuele belangen.

Alle werkers – ook zelfstandigen – worden aangesproken op hun verantwoordelijkheid om als collectief de doelen van de organisatie te realiseren

Een andere zich herhalende kracht, is dat bij elke vorm van crisis altijd de externen er als eersten uitgestuurd worden, maar dat zij ook als de bedrijvigheid weer toeneemt als eersten weer gevraagd worden om terug te komen. Ook bij hightech bedrijven zien wij dit. Tegelijkertijd zien we de beweging om deze mensen toch dichtbij te organiseren, zodat zij op de hoogte blijven van kennis en kunde, die noodzakelijk is voor een snelle start bij een veranderend tij. Op dit moment doen wij in opdracht van de NBBU onderzoek (eerst statisch onderzoek op bekende cijfers voor en na een crisis) naar dit fenomeen.

Geen inkomenszekerheid

Tot slot nog een negatieve kracht. Bij de zzp’ers zien wij een groep mensen die onverhoopt als zzp’er moeten werken, maar die niet in staat zijn hun werkzekerheid, en daarmee hun inkomenszekerheid, te organiseren. Deze zzp’ers krijgen ook niet die vergoeding die noodzakelijk is om rond te komen. In een studie over de Arbeidsmarkt van Morgen is al eens uitgerekend dat er een minimumloon zou moeten zijn van rond de 33 euro, om ook deze groep mee te nemen. Dat hier sprake is van een niet houdbare situatie wordt breed gedeeld en zal krachten ontwikkelen die van invloed zijn op toekomstige ontwikkelingen (een basisloon?).

Als we dit allemaal overzien, wat kan dan de betekenis van deze krachten zijn op de positie van de zzp’er in het postcorona tijdperk?

Een eerste resultaat dat betekenis heeft en niet meer ongedaan gemaakt kan worden is de zorg die de overheid uitspreekt over en de maatregelen die zij neemt, waarmee zij de zzp’er als economische werkelijkheid erkent.

Kijken wij naar de arbeidsmarkt, dan trek ik daaruit de conclusie dat het postcorona tijdperk gebaseerd zal blijven op het idee van de Transitionele Arbeidsmarkt, waar gedifferentieerde contractvormen de werkelijkheid van medewerkers, bedrijven en organisaties zullen beheersen in het realiseren van betaald werk. En dat er serieus werk gemaakt gaat worden van de andere vier componenten van dat model. Werkloosheid en arbeidsongeschiktheid worden transitiemomenten, opleiding in alle vormen wordt cruciaal, uittreden zal gedifferentieerd worden en evenwicht tussen privé en zakelijke belangen. In de ideeën van de Commissie Borstlap zie ik dit al terug.

Netwerkstructuren

Veel niet op massaproductie georiënteerde bedrijven zullen zich anders gaan organiseren. Denk aan netwerkstructuren en projectivisering. Voor alle bedrijven zal gelden dat actief geïnvesteerd zal worden in het beschikbaar krijgen van een hoog kwalitatief netwerk van mensen waarmee je in de toekomst in bepaalde contexten/opdrachten graag zult willen werken. Bij uitstek een plaats voor zzp’ers die ervoor zorgen dat zij bij de tijd zijn en toegevoegde waarde kunnen  leveren.

Echter alles onder de voorwaarde dat er voor iedereen die werkt een basis sociale voorziening geldig is. Die kracht is voor mij zeer duidelijk. Zzp’ers die in de precaire groep zitten zullen links of rechtsom in een positie gebracht worden waarbij het bestaansminimum geregeld is. Bedrijfsleven en overheid als werkgever en overheid als wetgever zullen hier op aangesproken worden. Een evidente kracht die zzp’ers zal erkennen, maar ook duidelijk de grenzen van die zelfstandigheid zal aangeven.

Mijn ouders waren in de jaren zeventig van de vorige eeuw zelfstandigen. Mijn moeder had een drukkerij, mijn vader was een van de eerste consultants en had ernaast een boekhandel. Voor mijn moeder was het hebben van een drukkerij de enige manier om te werken. Als je in die tijd als vrouw met zes kinderen een baan in loondienst wilde hebben werd je dermate met de nek aangekeken dat er ongelukken zouden gebeuren. De drukkerij was aan huis, zodat ze ons alleen maar voor de middagpauze van school hoefde te halen. Uiteraard werd er toen ook afkeurend naar haar gekeken, omdat ze altijd net iets te laat met de inkt nog aan haar vingers ons kwam halen. Mijn vader begon voor zichzelf omdat hij zo antiautoritair en visionair was dat hij en een baas gewoon niet boterden.

Zouden ze de corona-crisis hebben overleefd als ze nog zelfstandig ondernemers waren? Ik denk van wel. Mijn moeder had het drukwerk gewoon nog door de machine kunnen halen en mijn vader had als consultant en eigenaar van een christelijke boekenwinkel het ook wel gered. Misschien zelfs wel meer boeken verkocht vanwege de behoefte aan troostrijke lectuur.

Er waren in die tijd nog niet zoveel zelfstandigen als nu. Je had de middenstander met een middenstandsdiploma en de kunstenaars. De rest van werkend Nederland deed dat in loondienst. Als je je baan kwijtraakte was er een uitkering. Als je nooit aan de bak was gekomen, het lot van veel jongeren in de jaren tachtig, kreeg je ook een uitkering.

Autonomie

De afgelopen 20 jaar veranderde dat. Je hoefde geen middenstandsdiploma meer te hebben om ondernemer te worden, de zelfstandigenaftrek werd permanent gemaakt, de verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen werd afgeschaft. Steeds meer mensen gingen met hetzelfde motief als mijn ouders, autonomie, als zelfstandige werken. Ook allerlei beroepen die tot dan toe in loondienst werden gedaan konden als zelfstandige worden uitgeoefend. Docent, journalist, postbode, verpleegkundige, barman, kok, bouwvakker: bijna al het werk kon als zelfstandige. Zelfs aspergeplukken kon je als zelfstandige doen.

Zelfstandig ondernemerschap heeft in veel gevallen dus niet meer zo veel met ondernemerschap (waar je dat middenstandsdiploma voor moest hebben) te maken, maar met het zelfstandig aanbieden van je arbeid.

Dit is deel 6 uit een serie artikelen over de arbeidsmarkt in het post-corona tijdperk. Zie voor overige afleveringen dit overzicht: post-corona

Angst om failliet te gaan

De grote overeenkomst tussen de zzp’er van nu en mijn ouders destijds is de angst om failliet te gaan. Wij hebben best wel eens brandnetelstamppot moeten eten omdat er even geen liquide middelen waren voor de boodschappen. Dat kwam dan door afnemers die te laat betaalden of omdat mijn vader in een visionair moment de allereerste en ook allerduurste Olivetticomputer had gekocht. Op zich natuurlijk een goede eigenschap van een ondernemer, innoveren en de concurrentie voor willen zijn, maar mijn vader had ook de unieke eigenschap om altijd net op het verkeerde paard te wedden. Betamax in plaats van VHS, DAT-recorders in plaats van CD-spelers. En dus een Olivetti ter grootte van mijn slaapkamer kopen om de administratie via de computer in plaats van papier te doen. Hij kon niet wachten tot die dingen op een bureau pasten en tien keer goedkoper werden. Failliet gaan hoorde bij de permanente angst van mijn moeder. Maar het was ondenkbaar dat de staat de kleine middenstander zou redden. Daarom had ze altijd wat geld achter de hand, verstopt voor mijn vader en zijn ambities.

Maar het ondenkbare is nu staande praktijk geworden. De staat redt KLM, betaalt de salarissen van werknemers door en geeft iedere zelfstandige met inkomensverlies een gift in de vorm van drie maanden bijstandsuitkering. Iedereen, werknemers, werkgevers, zelfstandigen krijgt staatssteun. Er is geen verschil tussen werknemers en zelfstandigen als shit hits the fan.

Geen gezeur

We hebben allemaal de staat nodig als het misgaat, of het nu door een virus komt of door je eigen falen. We zijn dolblij dat de staat diepe zakken heeft. Maar laten we in goede tijden ook allemaal bijdragen aan die diepe zakken. Geen belastingontwijking meer door de grote jongens met lepe belastingplanners. Zelfstandigen moeten ook gewoon, net als werknemers, premie betalen voor de collectieve potten voor pech. Geen gezeur over zelf kiezen en zelf doen. Dat gezeur hoor je ook niet nu het belastinggeld uit die collectieve pot wordt uitgegeven om de economie te redden. We klagen er niet over dat de staat binnen een paar weken een enorme verdelingsbureaucratie heeft opgezet om de collectieve pot bij de behoeftigen te krijgen.

Laten we in goede tijden ook allemaal bijdragen aan die diepe zakken

Ook als we meer verplicht gaan bijdragen hou je de keuzevrijheid om je werk als zelfstandige of als werknemer te doen. De behoefte aan vrijheid en autonomie, dat gaat niet weg na de coronacrisis. Sterker nog, veel werknemers ontdekken nu dat je thuis in je joggingbroek prima autonoom kan werken. Dat deden zelfstandigen al jaren. Maar laat iedereen wel zonder morren een standaardpercentage bijdragen aan de calamiteitenpotten. In een crisis zijn we namelijk allemaal gelijk. Het vullen van de calamiteitenpotten vergt verplichting.  Zodat je in je werk vrij en autonoom kan zijn, zonder angst voor pech.