Maandelijkse archieven: november 2026

De eerste drie delen van deze artikelreeks introduceerden de substantietoets als kader om de substantie van de onderneming achter een zzp’er te beoordelen. Deel 1 stelde dat het zzp-debat de verkeerde vraag stelt. Deel 2 zocht een werkbaar kader en deel 3 zette het neer: de substantietoets, vijf dimensies en een dossier op drie niveaus. Nu het conceptvoorstel voor de Zelfstandigenwet er ligt, kijkt Paul Oldenburg naar de vraag hoe opdrachtgevers, intermediairs en zelfstandigen vooraf meer zekerheid kunnen krijgen. Dit vierde deel gaat over wat alle spelers in het werkveld bindt, want we willen allemaal een veilige haven.

De minister wil dat opdrachtgevers weer durven inhuren. De opdrachtgever wil zekerheid voordat hij opdracht geeft. De intermediair wil de beste kandidaat. En de zzp’er wil gewoon aan het werk, met directe toegang tot opdrachten. Het goede nieuws is dat die veilige haven er bedrijfskundig al is, nog voordat de wet rond is. Wie het dossier over zijn contractpartij vooraf goed opbouwt en tijdens de opdracht actueel houdt, staat sterk op de vraag die er het meest toe doet: wordt er gecontracteerd met een echte onderneming? Dat biedt geen honderd procent juridische garantie, maar wel een beheerst risiconiveau waarop een bestuurder een inhuur kan goedkeuren, net als bij bijvoorbeeld een kredietbeoordeling.

In gewoon Nederlands: wie de substantietoets toepast, brengt het dossier van een ingehuurde zzp-onderneming met aantoonbare substantie nu al in een bedrijfskundig veilige haven. De echte zzp’er kan gewoon aan het werk. Voor de twijfelgevallen blijft de holistische toets, zoals altijd.

• Lees ook: Substantietoets voor zzp-inhuur: eerst de onderneming, dan de arbeidsrelatie

Waarom de haven nu nog niet vanzelf werkt

De wet belooft het bereiken van de veilige haven met zeven criteria: drie uit de zelfstandigentoets en vier uit de werkrelatietoets. Voldoet u aan alle zeven, dan mag u de haven in. En zo niet, geen paniek, zegt de wet, dan geldt gewoon de holistische toets die we al kennen. Volgens die redenering wordt het alleen maar beter. Althans, dat was de bedoeling. Het probleem is dat niemand vooraf te horen krijgt of aan die zeven criteria is voldaan. Niels van der Neut noemde het op de NOS (2 oktober 2026) een haven waar je elke dag opnieuw doorheen moet varen. Ik noem het een haven waar de havenmeester u elke dag alsnog kan wegsturen, ook al heeft u netjes gereserveerd en betaald.

Kijk naar de drie criteria uit de zelfstandigentoets. Het eerste gaat over de voorzieningen die een zzp’er moet hebben getroffen, het tweede over de basisvoorwaarden waaraan hij moet voldoen, het derde over minimaal drie opdrachtgevers. En nu komt ie. Zelfs het ogenschijnlijk eenvoudigste criterium wordt het moeras van twijfel in getrokken. Drie opdrachtgevers, even tellen? Nee, schrijft de regering, dit is op voorhand niet vast te leggen (§4.2.1.2 MvT). Hoezo veilige haven? Voor de twee andere criteria verwijst zij naar een Algemene Maatregel van Bestuur die er nog niet is. En in de werkrelatietoets vragen twee criteria u om vooraf aan te tonen dat iets áfwezig is: geen sturing, en geen tijd- en plaatsbinding. Iedereen snapt dat je onmogelijk vooraf kunt bewijzen dat iets er niet is of niet gaat zijn.

De criteria dreigen de nieuwe ondergrens te worden

Juridisch verandert de grens niet, buiten de haven geldt gewoon de holistische toets. In de praktijk werkt het anders. Een bestuurder vertrouwt er niet op dat zijn organisatie elke dag opnieuw een holistische toets foutloos uitvoert. De bestuurder wil een dossier met groene vinkjes. Zo wordt die afvinklijst de facto de ondergrens, terwijl ze de beloofde zekerheid niet geeft. Een adviseur met eigen verzekeringen, eigen administratie en een debiteurenrisico, maar met twee langlopende opdrachten, haalt de drie opdrachtgevers niet. Aan zijn juridische positie verandert niets, maar bij de inkoopafdeling willen ze het risico niet lopen en staat het sein ineens op rood. Einde opdracht, of in loondienst.

De partijvraag komt eerst

Er gaat een vraag vooraf aan de kwalificatievraag, en die kunnen opdrachtgevers wél vooraf beantwoorden. U zet een persoon in en u contracteert daarvoor een entiteit. Uw risico (een naheffing, een boete of een loonvordering) komt voort uit dat contract. U beheerst het door de partij te beoordelen met wie u de overeenkomst sluit. Het conceptvoorstel legt nu nog de nadruk op de persoon, de zelfstandigentoets ziet immers op de persoon (§4.4.1 MvT). Bij een eenmanszaak valt dat samen, maar bij een vennootschap zijn het twee partijen, en uw risico komt uit het contract met de vennootschap. Joost van Ladesteijn liet zien dat die partijvraag aan de kwalificatievraag voorafgaat. En juist die voorvraag laat zich vooraf met een goed opgebouwd dossier beantwoorden. Daar ligt de opening.

• Lees ook: De partijvraag als vergeten realiteit in het dossier schijnzelfstandigheid

Wat werkt: een dossier dat vooraf zekerheid biedt

De substantietoets maakt die voorvraag bedrijfskundig toetsbaar, langs vijf dimensies: autonomie, markt, organisatie, continuïteit en gedrag. Elke dimensie vraagt positief bewijs uit stukken, zoals polissen, de jaarrekening, contracten op naam van de onderneming, facturen en de inschrijving. Het dossier kent drie niveaus, A basis, B uitgebreid en C diepgaand. U bouwt het op voordat u de inhuurbeslissing neemt en u stelt het tijdens de opdracht opnieuw vast, bijvoorbeeld elk half jaar, zodat het meebeweegt met de werkelijkheid.

Hier zit de kern van mijn claim. Waar de contractpartij aantoonbaar substantie heeft, geeft de rechter in alle door mij onderzochte zaken het ondernemerschap in de holistische weging de doorslag. Ook als er sturing is, ook als het werk is ingebed. Neem de waarnemend huisarts (RBMNE:2023:6072): de rechter stelt de inbedding uitdrukkelijk vast en oordeelt tóch geen arbeidsovereenkomst, omdat alle overige gezichtspunten de andere kant op wijzen. Of de Uber-chauffeurs (GHAMS:2026:163): het hof overweegt dat het ondernemerschap, ondanks de elementen die op een arbeidsovereenkomst wijzen, zo zwaar weegt dat het de balans doet omslaan. Natuurlijk kan een rechter een keer anders beslissen, of heeft hij dat ergens al gedaan; ik heb er alleen geen voorbeeld van gezien, en ik heb gezocht.

Mijn zoektocht is per definitie beperkt, niet alle zaken worden gepubliceerd en ik ken niet alle gepubliceerde zaken. Ik bied geen honderd procent juridische garantie, maar wel een beheerst risiconiveau: een patroon in de gepubliceerde rechtspraak dat consistent is, met de open uitnodiging om het te weerleggen. Mijn claim: “Contracteert u met een onderneming met aantoonbare substantie, dan ligt u bedrijfskundig in een veilige haven”.

Hopelijk ten overvloede: dit is niet terug naar de VAR. De regering wijst terecht een verklaringenstelsel af vanwege de papieren werkelijkheid (§4.3.1 MvT). Echter, een dossier is veel meer dan een verklaring. De VAR was een mededeling over de werkelijkheid; hier is het bewijs zelf het instrument.

De substantietoets die het dossier levert, is van niemand. Juist dat maakt hem sterk. Een standaard die niemand bezit, dient geen eigen belang, en iedereen kan hem narekenen, corrigeren en verbeteren. Zijn gezag komt niet van wie hem maakt, maar van het feit dat iedereen hem kan controleren. En zoals elke standaard wint hij aan waarde naarmate meer partijen hem gebruiken: wie hem toepast, automatiseert of aanscherpt, maakt de haven voor alle anderen steviger.

• Lees ook: Op zoek naar een werkbaar beoordelingskader voor substantieel ondernemerschap

Twee zaken, twee uitkomsten

Twee uitspraken laten zien waar de grens ligt. In de zaak van een intensivist (ECLI:NL:RBZWB:2024:4597) bestond het ondernemerschap uit een inschrijving bij de Kamer van Koophandel, een LinkedIn-profiel en eigen werkkleding. Dat was te dun, en de herkwalificatie slaagde. De zaak Humby (ECLI:NL:RBLIM:2025:11921) wijst de andere kant op. Daar werkte een bv feitelijk voor één opdrachtgever, en toch nam de rechter geen arbeidsovereenkomst aan. Spreiding is dus een indicator en geen drempeleis. Dunne spreiding leidt tot meer onderzoek, niet tot afwijzing.

De uitnodiging

Juist omdat de substantietoets van niemand is, kunnen de partijen die met hun inhuurovereenkomst in de veilige haven willen liggen er samen op vertrouwen. Niemand hoeft op een ander te wachten; iedereen kan direct beginnen.

De opdrachtgever begint met één lopende inhuur, bouwt daar het dossier over de contractpartij, en ziet of hij de inzet met een gerust hart voortzet. De intermediair biedt dat dossier aan als dienst aan haar klanten. Dat is meer dan enkel het overnemen van risico, het is werk: het dossier opbouwen, actueel houden en de juiste zelfstandige vinden. De zzp’er legt zijn eigen dossier aan en wordt daarmee de makkelijke, veilige keuze in plaats van een risico. Van kritische juristen verwacht ik dat zij de openbare dataset bestuderen en de codering nalopen. Kent u een uitspraak waarin een onderneming op vier of meer dimensies aantoonbaar op substantie scoorde en toch een arbeidsovereenkomst werd aangenomen, meld hem dan via paul@pauloldenburg.nl. Die zaak gaat met bronvermelding de dataset in. Niets maakt een kader geloofwaardiger dan de uitnodiging om het onderuit te halen.

Tot slot de wetgever. De wet reikt zelf het idee van dossieropbouw aan, maar laat het vervolgens oningevuld. De voorgenomen derdenverklaring heeft geen wettelijke status (§4.3.2 MvT) en verklaart zonder genormeerde onderlegger over niets. Mijn oproep aan de wetgever: “Erken een genormeerd, vooraf uit stukken op te bouwen dossier als onderbouwing van onderdeel a van de zelfstandigentoets, en publiceer de concept-AMvB alvast. Dan weet wie nu begint waaraan hij straks moet voldoen, en helpt hij meteen bepalen hoe de standaard eruit komt te zien.” Aan VZN en FNV Zelfstandigen, aan de SER en aan SZW: de toets ligt er, openbaar en vrij om te gebruiken, te bekritiseren en te verbeteren.

• Lees ook: Inhuur of loonlijst? Stop met de verkeerde vraag stellen.

Verantwoording

De partijvraag als voorvraag is een inzicht van Joost van Ladesteijn. Voor de empirische onderbouwing heb ik uit een set van zestig kwalificatie-uitspraken er twintig volledig gelezen en op de vijf dimensies laten coderen met een taalmodel, onder mijn verantwoordelijkheid, met per cel de rechtsoverweging waar die beschikbaar was, in vijfennegentig van de honderd cellen. Een juridische tweede lezer is er niet. In die twintig vond ik geen zaak waarin met een onderneming van aantoonbare substantie werd gecontracteerd en toch een arbeidsovereenkomst werd aangenomen. Die bevinding heeft een smalle basis en een voorbehoud van publicatiebias. En een beperking die ik zelf vond: de vijf zaken waarin een onderneming de herkwalificatie afwendde, gaan allemaal over iemand met een financieel belang in de opdrachtgever, dus de dimensies staan daar niet los van die variabele. De dataset, de methodeverantwoording en twee onafhankelijke hercoderingen zijn openbaar te raadplegen onder de Creative Commons-licentie CC BY 4.0: https://doi.org/10.5281/zenodo.23943182.