Zelfstandige Richard Zwiers: ‘Zzp’ers, kom alsjeblieft op voor je eigen rechten’

Richard Zwiers, zelfstandig adviseur duurzaamheid, ziet twee mooie opdrachten voorbij komen die perfect bij zijn expertise passen: een voor een adviseur Energietransitie bij de gemeente Pijnacker-Nootdorp en kort daarna een als Deelprojectleider Netcongestie bij de Provincie Gelderland. “Ik had die opdrachten graag gekregen”, zegt Zwiers. 

Hij was echter al bij voorbaat kansloos. Beide organisaties geven namelijk vooraf al aan dat de opdracht ‘niet voor zzp’ers’ is. “Ik ben inmiddels heel vaak tegengekomen dat zzp’ers als groep worden uitgesloten bij aanbestedingen.” Zwiers vindt dit principieel onjuist en laat het er niet bij zitten. “Het gaat om iets wezenlijks, het recht om als zzp’er te participeren op de arbeidsmarkt. Als dat recht wordt afgepakt, moet je opkomen voor je eigen belangen. Als jij het niet doet….”

Klachten gegrond

En zo heel ingewikkeld is dat volgens Zwiers niet. “Het kost een paar uurtjes werk. Ik heb gespard met een jurist van FNV Zelfstandigen, maar het meeste zelf gedaan.” Als in de nota van inlichtingen staat dat de opdracht onder leiding en toezicht van de inlener dient te worden uitgevoerd – en daarom niet geschikt is voor een zzp’er – dan ga je daar vragen over stellen, legt hij uit. Vaak krijg je in eerste instantie nul op rekest. De eerste stap is dan een klacht indienen, bijvoorbeeld door aan te geven dat het bij voorbaat uitsluiten van zzp’ers in strijd is met de Aanbestedingswet, het proportionaliteitsbeginsel.

En Zwiers heeft in beide gevallen succes. De gemeente Pijnacker-Nootdorp heeft de opdracht direct aangepast na advies van het Klachtenmeldpunt Aanbesteden. Bij de Provincie Gelderland duurde het iets langer; de interne commissie die de klacht behandelt, geeft de provincie gelijk. Zwiers neemt de tweede stap: een klacht indienen bij de Commissie van Aanbestedingsexperts (CvAE). De CvAE heeft de klacht gegrond verklaard; de provincie mag een hele beroepsgroep (zzp’ers) niet op voorhand uitsluiten.

Geen Don Quichot 

Zwiers krijgt in beide zaken zijn zin, zonder dat het hem zelf direct iets oplevert. “Ik ben er uiteindelijk maanden mee bezig geweest en heb de opdrachten niet gekregen.” Maar daar was het hem ook niet alleen om te doen. “Als dit ertoe leidt dat opdrachtgevers hun inhuurbeleid gaan aanpassen, dan heeft iedere zzp’er hier baat bij.” 

In je eentje vechten tegen de onrechtvaardigheid van de aanbestedingswereld: sommigen zien het als een queeste van Don Quichot, maar Zwiers werpt dat beeld verre van zich. “Die vergelijking is zorgelijk, want dan zeg je eigenlijk dat je geen vertrouwen hebt in het rechtssysteem. Maar je kunt in dit land wel degelijk je recht halen.”

Ook onder de vele positieve reacties blijft hij nuchter. “Ik ben geen held, geen superman, ik heb gewoon gedaan wat ik moest doen.” Op de vraag of hij niet vreest als ‘lastig’ te worden bestempeld door inhurende organisaties, zegt Zwiers: “Ik word liever als lastig gezien dan helemaal niet in overweging genomen.”

Zwiers hoopt dat zijn eenmansactie navolging vindt. Zijn oproep aan alle zzp’ers die opdrachten zien waarbij zij categorisch worden uitgesloten: “Kom alsjeblieft op voor je belangen. Dien een klacht in. We moeten dit met z’n allen doorbreken. “

Detacheren zzp’ers is ‘immoreel’

Om het risico op schijnzelfstandigheid uit de weg te gaan zijn er zzp’ers die zich laten detacheren. Voor Zwiers is dat geen optie en hij ergert zich eraan als dit als alternatief wordt voorgelegd. “Wat is dan de toegevoegde waarde van zo’n derde partij? Die wordt fors betaald voor een heel kleine handeling. De zzp’er moet daarvoor een deel van zijn inkomen weggeven. En het is ook een verkeerde manier van het besteden van publiek geld. Detacheren met als enige argument het afkopen van de risico’s voor de opdrachtgever vind ik immoreel.”

• Lees ook: Klachtenmeldpunt beslist: Gemeente mocht zzp’ers niet bij voorbaat uitsluiten van opdrachten

Intermediairs kunnen en moeten volgens Zwiers wel degelijk een rol spelen bij het tegengaan van het vooraf categorisch uitsluiten van zzp’ers voor opdrachten. “Het is hun taak dat dit zorgvuldig gebeurt en dat ook zzp’ers een eerlijke behandeling krijgen.” Of dat ook gebeurt? Niet altijd, volgens hem. “Uiteindelijk is het toch vaak wie betaalt, bepaalt.”

Flextender, de intermediair die de opdracht bij de gemeente Pijnacker-Nootdorp had uitgezet, neemt de toegekende klacht ter harte. Commercieel directeur Jaap Jan Westland zei eerder hierover: “De les die wij uit deze casus trekken is dat we onze opdrachtgevers moeten helpen om beter te motiveren waarom een bepaalde opdracht wel of niet geschikt is voor een zzp’er. Ons uitgangspunt is dat zzp’ers zoveel mogelijk eerlijke kansen krijgen.”

Aanbestedende diensten hebben liever een ontevreden zzp’er dan een boze Belastingdienst

‘Belastingdienst stuurt uitsluiten zzp’ers’

Dat inhurende organisaties opdrachten massaal bestempelen als ‘niet voor zzp’ers’ is vooral de schuld van de Belastingdienst, meent Zwiers. “Sinds het opheffen van het moratorium en de Belastingdienst is gaan handhaven, dreigen zij met forse boetes. De Belastingdienst dwingt weliswaar niemand om zzp’ers uit te sluiten, maar door de handhaving en het naheffingsrisico stuurt de fiscus wel in die richting, zonder de andere kant van het verhaal te vertellen. Aanbestedende diensten hebben liever een ontevreden zzp’er dan een boze Belastingdienst.” 

Volgens Zwiers moet de fiscus zich afvragen of de manier waarop ze dat nu doen wel zo goed is. “Achterliggende motivatie is natuurlijk dat de belastingopbrengsten omhoog moeten. De aanname lijkt dat een zzp’er de schatkist geld kost. Bij overheidstarieven klopt dat niet. Reken het maar na: een zelfstandige die een ambtenaar vervangt, betaalt al gauw méér inkomstenbelasting dan die ambtenaar, simpelweg omdat het inkomen hoger ligt. Dat zzp minder oplevert geldt vooral onderaan de markt, precies waar de echte schijnzelfstandigheid zit.”

• Lees ook: ZP’ers betalen meestal meer belasting dan vergelijkbare werknemers. En andere inzichten over fiscale prikkels.

Dat je daar schijnzelfstandigheid moet bestrijden is helder, vindt hij. Maar daarbij moet je wel onderscheid maken. “Uitbuiting van kwetsbare zelfstandigen en schijnzelfstandigheid komen voor aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Daarvoor zou het invoeren van een minimumtarief helpen. Maar uitbuiting van een hoogopgeleide zelfstandige die een halfjaar een opdracht bij de overheid uitvoert tegen een vergoeding van € 50.000 of meer: dat is flauwekul.”

Uitspraak CvAE

Of een opdracht wel of niet buiten dienstbetrekking kan worden uitgevoerd (door een zzp’er) kan een opdrachtgever beoordelen aan de hand van de negen criteria uit het Deliveroo-arrest, die holistisch (in samenhang) moeten worden bekeken. Die beoordeling is uiteindelijk aan de Belastingdienst.
Om hiervan een inschatting te maken heeft Zwiers de webmodule Beoordeling Arbeidsrelatie van het ministerie van SZW zelf ingevuld vanuit het perspectief van de provincie Gelderland. De uitkomst: de klus kan buiten dienstbetrekking worden uitgevoerd. De provincie stelt echter dat de opdracht al op voorhand niet voldeed aan minstens drie van de negen Deliveroo-criteria. En stelt dat daar in de praktijk vrijwel altijd een vierde of vijfde criterium bij komt. Ook zou de provincie hierover overleg hebben gehad met de Belastingdienst.
Toch is dit niet de juiste handelswijze. De provincie had volgens de CvAE alleen naar haar eigen omstandigheden gekeken en zzp’ers nooit de kans gegeven om zelf tegenbewijs te leveren tegen het vermoeden van schijnzelfstandigheid. Bovendien had de provincie wel uitgelegd waarom ze de aangedragen alternatieven niet gebruikte, maar niet waarom precies deze verstrekkende maatregel de enige overgebleven optie was.
De uitspraak van de CvAE is dus geen oordeel over de vraag of de opdracht wel of niet buiten dienstbetrekking kan worden uitgevoerd, maar over de manier en het moment waarop een aanbestedende dienst besluit dat hiervoor geen zzp’ers in aanmerking komen.
Zwiers legt de uitspraak die in zijn voordeel is gevallen als volgt uit: “De provincie was niet geïnteresseerd in de positie van zzp’ers. De afweging om zzp’ers uit te sluiten is alleen maar geweest om risico’s te vermijden.”

Druk op de ketel houden

Inmiddels werkt Zwiers aan een fijne opdracht voor de gemeente Ermelo. “Momenteel ben ik daardoor even minder scherp als het gaat om reageren op opdrachten waarbij zzp’ers worden uitgesloten.” Maar de strijd is nog lang niet gestreden. Wel ziet Zwiers ook positieve ontwikkelingen, zoals de komst van de Zelfstandigenwet van Thierry Aartsen (minister Werk & Participatie), die ook wil voorkomen dat zzp’ers worden uitgesloten en met de campagne ‘Zo kan zzp wél’ duidelijk wil maken dat inhuren van zzp’ers voor opdrachten best mogelijk is. “De Zelfstandigenwet gaat helpen, maar ondertussen gaat de handhaving door de Belastingdienst ook gewoon door. Het gevaar zit in de volgorde. Vanaf 2027 kan de Belastingdienst regulier naheffen en beboeten, met terugwerkende kracht tot 2025, maar de zekerheid van de Zelfstandigenwet komt pas in 2028. In die tussenperiode is uitsluiten van zzp’ers de veiligste keuze, waarmee je dus ook echte zelfstandigen die je wilt behouden uit de markt duwt. Zolang de Belastingdienst zo streng blijft, zullen inlenende organisaties zzp’ers blijven uitsluiten.”

Zwiers blijft strijdlustig: ‘Het is verre van een gelopen race. Er moet nog heel veel gebeuren. We moeten als zzp’ers samen de druk op de ketel houden.”

• Lees ook: Ook Commissie van Aanbestedingsexperts vindt dat categorische uitsluiting van zzp’ers bij inhuuropdracht niet is toegestaan