Minister Aartsen wil het zzp-dossier ‘normaliseren’ en ‘pacifiëren’ zodat we het ”over vier jaar niet meer over zzp’ers hoeven te hebben.”

Het is een stevige ambitie van minister Thierry Aartsen (Werk & Participatie): hij wil het voor elkaar krijgen dat we het – na zijn termijn van vier jaar – niet meer over zzp’ers hoeven te hebben. Normaliseren noemt hij dat. “De reden waarom we het er nu over hebben, is omdat het niet goed geregeld is in de wet en dat het dus bijzonder is geworden.”

Dus komen er nieuwe wetten, gaat de handhaving door en komt er een campagne ‘Zzp: het kan wel’. Een gesprek over de huidige situatie, de net aangenomen Wet rechtsvermoeden, zijn visie op ‘hoe zzp wél kan’ en een vooruitblik op de Zelfstandigenwet.

Onlangs ging de Tweede Kamer akkoord met het wetsvoorstel Rechtsvermoeden bij laag tarief. U zult blij zijn met zo’n snel resultaat.

“Het is natuurlijk heel bijzonder dat we voor het eerst in tien jaar tijd überhaupt een zzp-wet door de Kamer – in dit geval de Tweede Kamer, hopelijk ook door de Eerste Kamer – heen kunnen krijgen. Want het is geen vanzelfsprekendheid. Alle wetsvoorstellen zijn de afgelopen tijd gesneuveld. Ook voor het oorspronkelijke wetsvoorstel, toen het nog VBAR heette, was er geen meerderheid voor het verduidelijkingsdeel van die wet. Ik heb in mijn eerste week besloten om dat deel van tafel te halen en door te gaan met de Zelfstandigenwet én met het rechtsvermoedensdeel. Dat is belangrijk, omdat we daarmee een oplossing bieden voor de basis van de arbeidsmarkt. Mensen die misschien niet als zelfstandige willen werken. Die zeggen: ja, ik zit nu op een plek waar ik onder die 38 euro word betaald. En ja, ik ben dan misschien wel op papier zzp’er, maar in de praktijk heb ik toch meer het gevoel dat ik werknemer ben.”

De vraag is wel of die kwetsbare werkenden naar de rechter durven te stappen. Wat verwacht u uiteindelijk van het effect van deze wet?

“Het effect van deze wet zit hem uiteindelijk in de preventieve werking ervan. Ultimo kun je naar de rechter. Maar dat is met heel veel dingen die we geregeld hebben in Nederland: je probeert natuurlijk altijd te voorkomen dat je bij die rechter komt. Het effect is dat mensen ander gedrag laten zien. We hopen dat opdrachtgevers die mensen onder de 38 euro betalen, beter gaan nadenken: heb ik het wel goed geregeld? Is deze persoon wel echt zelfstandig, ja of nee? Dat is een heel groot voordeel.”

Een tarief zegt helemaal niets over de kwalificatie van de arbeidsrelatie

Het is dus geen minimumtarief, daar lijkt nog wel eens een misverstand over te bestaan. En het is ook niet zo dat als je erboven zit, je dan goed zit?

“Dan ga ik het hier nog een keer heel duidelijk herhalen, Dat heb ik ook in de Kamer gezegd: de 38 euro – of je er nu boven of onder zit – zegt helemaal niets over of je wel of geen zelfstandige bent. Het is een drempel waarbij we gezegd hebben: daaronder krijg je een rechtsvermoeden voor werknemerschap, waardoor je een extra steuntje in de rug hebt. Maar over de kwalificatie van de arbeidsrelatie zegt dat helemaal niks. Ook onder de 38 euro kun je prima zelfstandig werken. Je moet alleen even zorgen dat je het op een goede manier hebt georganiseerd.”

Bij de behandeling van die Wet rechtsvermoeden heeft u gezegd dat het nog wel tot 2028 zal duren voordat de Zelfstandigenwet er is. Eigenlijk zou het handhavingsmoratorium doorlopen totdat er een nieuwe wet is. We horen en lezen veel zzp’ers die zeggen: ‘Kunnen wij er wat aan doen dat Den Haag er zo lang over doet?’ Ze hebben wel flink last het feit dat er minder ingehuurd wordt.

“De makkelijke oplossing zou zijn: zet de handhaving stop. Maar dat vind ik om een aantal redenen een slecht idee, omdat je dan een stap terugzet. Dan ga je weer naar een oude situatie waarin vrijheid-blijheid mag, waarin alles mag. Dan komen we weer al die schrijnende gevallen tegen, al die foute-boelgevallen. Dan wordt er weer een negatief beeld over zzp’ers neergezet. En je krijgt zigzagbeleid: de ene keer handhaven we wel, de andere keer niet. We moeten dit dossier normaliseren. Dat doen we met de Zelfstandigenwet. Dat doen we door de handhaving niet aan te passen. Maar we gaan wel een aantal dingen in het hier en nu doen. We beginnen met het aanpassen van het afwegings- en toetsingskader van de Belastingdienst zelf. Dat is inmiddels aangepast aan de nieuwe jurisprudentie van Uber. Dat is heel belangrijk, omdat extern ondernemerschap daarin een hele belangrijke rol speelt.”

We willen aan opdrachtgevers gaan uitleggen dat je, als je je aan de spelregels houdt, heel goed met zzp’ers kunt werken.

“Het grootste probleem op dit moment is dat er onduidelijkheid is over de regels. Heel veel opdrachtgevers zeggen: ik weet niet precies hoe het zit, laat ik maar geen zzp’ers aannemen, categorisch. Daar moeten we vanaf.”

“Dat doen we twee manieren. Eén de overheid doet hetzelfde niet meer. De leidraad inhuur voor de overheid was gebaseerd op de oude VBAR. Daarvan hebben we gezegd: dat kan niet. We gaan echt terug naar het Uber-arrest en de Deliveroo-criteria. Dat is belangrijk.”

“En de allerbelangrijkste stap die we gaan zetten is dat we voor de zomer nog gaan starten met een overheidscampagne ‘Zo kan ZZP wel’. En dat is echt een hele belangrijke stap. Omdat we laten zien dat we een positieve grondhouding hebben als kabinet richting zelfstandigen. Maar we gaan ook gewoon uitleggen hoe je met ZZP’ers kunt werken. Ik denk dat daar in de markt heel veel behoefte aan is.”

Hoe zit dat er dan concreet uit? 

“We willen aan opdrachtgevers gaan uitleggen dat je, als je je aan deze spelregels houdt, heel goed met zzp’ers kunt werken. Begin nou eens met de vraag: vertel mij nou eens hoe dat externe ondernemerschap bij jou eruitziet. Heb je nog meer klussen? Hoe actief ben je met je acquisitie? Doe je nog andere dingen ernaast? Hebben we bij de klus die we doen een kop en een staart afgesproken?”

Een beetje zoals zelfstandigentoets uit de Zelfstandigenwet?

“Dat zit er wel dicht tegenaan. Het zit ook allemaal in hetzelfde hoekje. Doe je dingen op basis van eigen rekening en risico? Word je afgerekend op het resultaat dat je levert of alleen op de inspanning? Bepaal je je eigen tarieven? Allemaal dat soort dingen. Die dragen natuurlijk allemaal bij aan de vraag: ben je wel of geen zzp’er?”

We hebben nu het Uber-arrest gezien, waarin de rechter zegt: zij-aan-zij werken, dat kan wél.

Dat is toch wel een wat andere benadering dan voorheen, waarin het bijvoorbeeld leek alsof zij-aan-zij werken – ongeveer hetzelfde werk doen als een werknemer – sowieso uitgesloten was voor zzp’ers.

“Daarom tellen mijn woorden als minister natuurlijk wel. In het verleden waren er ministers die op basis van de toen geldende jurisprudentie zeiden: zij-aan-zij werken, dat kan natuurlijk niet. We hebben nu het Uber-arrest gezien, waarin de rechter zegt: dat kan wél. Daarom herhaal ik dat ook als minister en zeg ik: we passen het toetsingskader bij de Belastingdienst aan – die heeft dat overigens zelf al aangepast, daar hadden ze mij niet voor nodig –, de leidraad aan (kaders inhuur Rijksoverheid, red.) en ook de communicatie. Om te zeggen: dat kan dus gewoon, omdat je moet kijken naar de persoon zelf, naar de ondernemer zelf. Dat moet ook meetellen. Dat zit buiten de arbeidsrelatie, maar moet wel meewegen. Het klinkt misschien soms als open deuren, maar het is wel heel belangrijk voor de communicatie dat een minister en een overheidscampagne dit zeggen.”

Het coalitieakkoord ademde de nodige positiviteit uit ten opzichte van zzp’ers. En toch wordt nu ineens de startersaftrek afgeschaft om het steunpakket energieprijs te financieren. Welk signaal geeft het kabinet daarmee af?

“De startersaftrek was niet per se een regeling die effectief bijdroeg aan extra ondernemerschap. Dat blijkt ook uit onderzoek. Het pakket moet ergens uit gedekt worden. Maar juist mijn betoog is: je bent geen zzp’er voor het geld of voor het fiscale voordeeltje. Zzp’er ben je, in mijn ogen, omdat je gewoon zelf wil bepalen hoe je je werk en je leven inricht. Dat zijn mensen die zeggen: ik wil eigen regie hebben, ik wil trots zijn, ik wil autonomie hebben, ik wil het zelf bepalen. Daar zit volgens mij de kracht van zzp’ers in. Ik denk dat het juist heel goed is dat we ook een beetje een gelijk speelveld hebben als het gaat om die fiscaliteit, omdat je anders continu weer in dat negatieve frame terechtkomt. Dat mensen zeggen: ja, maar die zzp’ers doen het alleen maar omdat ze een paar euro meer kunnen verdienen. Of omdat ze een fiscaal voordeeltje hebben. Of omdat ze dan niet hoeven bij te dragen aan het sociale stelsel. Daar wil ik echt vanaf.”

De zzp’ers moeten er eigenlijk blij mee zijn dat de startersaftrek wordt gestopt?

“Nou nee. Als je er gebruik van maakt en dat kan straks niet meer, dan is dat vervelend. Tegelijkertijd denk ik dat je het daar als zelfstandig ondernemer niet van moet hebben. Je moet het juist van je passie en van je zelfstandigheid hebben.”

Dan de Zelfstandigenwet: waarom moet die er nu eigenlijk komen?

“De reden waarom we de Zelfstandigenwet maken, is omdat er echt behoefte is aan meer duidelijkheid dan alleen maar de jurisprudentie. Het grappige is dat ik dat niet alleen zeg. De Hoge Raad heeft al twee keer in een arrest vrij duidelijk gezegd: ‘Geachte wetgever – dat ben ik inmiddels – u moet deze wet echt anders gaan maken. U moet duidelijkheid gaan scheppen.’ Het begint eigenlijk met een hele simpele vraag: wanneer kan iemand nou gewoon als zelfstandige werken? In heel veel andere Europese landen staat dat in de wet opgeschreven. Wij zijn een van de weinige West-Europese landen die dat nergens in de wet heeft staan. We hebben in de wet staan wanneer je werknemer bent. We hebben nergens in de wet staan: als je aan deze criteria voldoet, dan ben je zelfstandig.”

Heel veel zzp’ers zijn erbij gebaat dat we dit nu voor eens en altijd oplossen. Het gaat niet lukken door te zeggen: we doen nul regels.

Als Kamerlid heeft u het initiatief voor die Zelfstandigenwet genomen, samen met andere middenpartijen. Nu zit u met hen in een minderheidskabinet en er is nog geen meerderheid voor die wet. Aan de linkerkant vinden ze dat het door deze wet wel erg makkelijk wordt voor zzp’ers, en aan de rechterkant zijn ze tegen elke extra verplichting die ook in het wetsvoorstel zit.

“Tegen beide kanten zeg ik dan: als iedereen in zijn gelijk blijft staan, gebeurt er niks. Het hele idee van de Zelfstandigenwet is nou juist – ik noem dat met een knipoog naar het verleden – pacificeren. Waarom is er de afgelopen 15 jaar eigenlijk niks gebeurd op zzp-gebied? Het antwoord is vrij simpel: omdat de politiek nooit in staat is geweest om dit probleem op te lossen. De liberalen, VVD en D66, hebben altijd gezegd: ‘Nee jongens, vrijheid-blijheid, geen regels, niet aankomen aan die zelfstandigenaftrek, we doen net of alle problemen niet bestaan.’ De sociaaldemocraten en de christendemocraten hebben altijd gezegd: ‘We mogen nooit het arbeidsrecht aanpassen. Dat mag absoluut niet. We moeten vooral proberen zzp’ers tegen te gaan.’ Ik chargeer beide kanten nu even. Wat we met de Zelfstandigenwet geprobeerd hebben, is kijken of we die twee dingen bij elkaar kunnen brengen. Kun je nou zeggen dat het niet zo onlogisch is om misschien een paar kleine eisen te stellen aan zzp’ers? Om toch ook te zeggen: je kunt niet alleen maar vrijheid hebben, je hoort ook verantwoordelijkheid te dragen. En andersom: je moet dit – het zzp-schap, red. – wel goed in de wet regelen.”

“Het is gelukt om dat in een politiek midden bij elkaar te brengen (VVD, D66, CDA, SGP, red.). Nu is de volgende stap om te zorgen dat we ook die andere partijen bij elkaar brengen. Ik denk oprecht dat het moet lukken. Heel veel zzp’ers, ook die op JA21 hebben gestemd, zijn erbij gebaat dat we dit nu voor eens en altijd oplossen. Het gaat niet lukken door te zeggen: we doen nul regels. Je zult toch een paar spelregels met elkaar moeten afspreken om dit probleem op te lossen. En andersom geldt ook: we gaan niets geks doen in het arbeidsrecht, we gaan geen werknemersrechten uithollen. Ik zou het heel mooi vinden als het lukt om die Zelfstandigenwet met steun van zowel links als rechts aangenomen te krijgen.”

Het hele gesprek te beluisteren op Spotify of kijk: