Minister Aartsen: “Zelfstandigenwet gaat nog aangepast worden”

Na tweeëntwintig jaar discussie moet de Zelfstandigenwet eindelijk duidelijk maken wanneer je als zzp’er, of met zzp’ers, kunt werken, vindt Minister Thierry Aartsen (Werk en Participatie). 

Zijn conceptwetsvoorstel ligt in internetconsultatie en heeft al honderden reacties opgeleverd. Minister Aartsen (Werk en Participatie) schoof aan bij een speciale aflevering van de ZiPconomy-podcast. Daar sprak hij met Narada Bouwland en hoofdredacteur Jan-Willem Weijers over de criteria waar de meeste kritiek op is.

Doel van de wet

De Zelfstandigenwet. Kunt u nog eens kort vertellen wat u met dit wetsvoorstel probeert op te lossen?

Wat we proberen te doen is na tweeëntwintig jaar onduidelijkheid en onzekerheid rondom zzp eindelijk een wettelijk kader te maken rondom een eigenlijk simpele vraag. Wanneer kun je als zzp’er of met zzp’ers werken? En wat je ziet is dat Nederland eigenlijk een van de weinige Europese landen is die dat nog nooit in de wet heeft opgenomen.

Het is geen wet die we maken in een ivoren toren, maar echt samen met ondernemers.

Zzp’ers bestaan niet volgens de Nederlandse wet en dat proberen we met dit wetsvoorstel te doen. En wat dit wetsvoorstel bijzonder maakt: er zijn heel veel zzp-voorstellen geweest de afgelopen tweeëntwintig jaar, die hebben allemaal de eindstreep niet gehaald.

Wat dit wetsvoorstel doet, is vanuit een positieve grondhouding naar zzp en zelfstandig ondernemerschap te kijken.

Het wetsvoorstel gaat ook echt uit van de kern: wat is zelfstandig ondernemerschap? Wanneer ben je ondernemer? En op die manier proberen we dat te erkennen en ook duidelijkheid te bieden. Dat is eigenlijk de basis.

Is het dan zo dat de bedoeling is dat deze criteria zoveel mogelijk van de bestaande zzp’ers gewoon vangen en veiligheid bieden? Of wilt u toch een bepaalde kant op met die zzp’ers? Moet het werk anders? Moet de groep kleiner?

Het is niet mijn ambitie om meer of minder zzp’ers te krijgen. Wat je wil is duidelijkheid. Het gaat echt om een modernisering van de arbeidsmarkt. We hebben nog nooit met elkaar besloten wanneer iemand zelfstandig ondernemer is, wanneer die dan op een veilige manier kan werken zonder de druk te hebben van de handhaving of wet- en regelgeving. 

Dus wat we gedaan hebben is echt gekeken: wanneer ben je zelfstandig ondernemer? Dat ben je eigenlijk als je aan drie dingen voldoet. Als je onafhankelijk bent van een ander. Als je vrijheid hebt om te kunnen ondernemen en als je een bepaald risico loopt en daar ook een financieel voordeel uit kan halen.

Dat is eigenlijk de kern van ondernemerschap en dat zit eigenlijk in de wet. En dat hebben we vertaald naar allerlei criteria.

De Zelfstandigenwet moet bestaan uit een zelfstandigentoets – met drie criteria – en een werkrelatietoets – met vier criteria. Wie (zzp’ers en opdrachtgevers) aan alle zeven criteria voldoet en zich daar ook aan houdt gedurende de opdracht, heeft zekerheid vooraf dat de werkrelatie ook daadwerkelijk ‘buiten dienstbetrekking’ kan. Dat wordt ook wel de veilige haven genoemd.

Meer over de inhoud van die criteria en de wet in het artikel ‘Twaalf dingen die je als zzp’er en opdrachtgever moet weten over de nieuwe Zelfstandigenwet’ of lees ‘hoe haalbaar zijn de zeven vinkjes van de Zelfstandigenwet’ (met Boris Emmerig en Alexander Kist). 

Een internetconsultatie over de conceptversie van de wet – waarin belanghebbenden en experts commentaar en verbetersuggesties kunnen doen – loopt nog tot eind van deze maand. Na het doorvoeren van veranderingen gaat het wetsvoorstel eerst naar de Raad van State voor advies en dan voor behandeling naar de Kamer. De wet zou in 2028 in moeten gaan.

Laten we eens naar de drie criteria kijken waar het meest commentaar op is.

Mag ik daar van tevoren iets over zeggen? Wat we gedaan hebben is: we hebben gezegd, het moet een positieve wet zijn, uitgaan van zzp-schap en we willen dat samen met de praktijk doen. Dus het is geen wet die we maken in een ivoren toren, maar echt samen met ondernemers.

Dat hebben we de afgelopen maanden ook gedaan. We hebben heel veel sessies gehad met allerlei brancheverenigingen, met allerlei zzp-organisaties, experts. Allemaal uitgenodigd bij ons op het ministerie om mee te praten over die wet. We hebben heel bewust gezegd we willen ook een tweede keer een internetconsultatie. 

Je bent niet alleen maar ondernemer als je een hoog uurtarief hebt.

En ook de komende maanden gaan we weer met zzp-organisaties praten. Wat komt er nou uit die internetconsultatie? Wat moeten we dan aanpassen? Want dat is echt het doel. De basis staat. De basis is een positieve houding naar zzp toe. Duidelijk vastleggen wanneer ben je dat nou? En over die details daarvan hebben we gezegd: dat willen we ook echt samen met de praktijk doen om een beetje te tweaken en om beter te maken. Zodat we stap voor stap uiteindelijk een nieuw wettelijk kader hebben dat ook gewoon goed werkbaar is in de praktijk.

Pijnpunt van drie opdrachtgevers

Helder. Dan de criteria, te beginnen met de eis om drie opdrachtgevers te hebben in twee jaar tijd. Op dat criterium vallen al hele volksstammen volgens mij buiten het zzp-schap.

Twee dingen hierover. Eén is: als je ondernemer bent, ben je ook onafhankelijk van een ander en dat wil je natuurlijk toetsen. Je bent niet alleen maar ondernemer als je een hoog uurtarief hebt. Je moet ook een bepaalde onafhankelijkheid hebben. Ook de ambitie om je bedrijf voort te zetten.

Winstgevendheid, continuïteit van ondernemerschap noemen we dat dan ook in de rechtspraak. Daar hoort wel bij dat je meerdere opdrachten en opdrachtgevers hebt en niet afhankelijk bent van één iemand, ook vanwege die afhankelijkheidsrelatie.

Vandaar dat we hebben gezegd: je zult er toch niet aan ontkomen om een x-aantal opdrachtgevers in een x-aantal tijdsperiodes te duiden. Over die x kun je natuurlijk honderd jaar discussiëren. We hebben om twee redenen voor deze gekozen. Het is voor de meeste zzp’ers denk ik goed haalbaar. En wat we heel bewust hebben gekozen: we hebben geen minimumomzetdrempel of iets dergelijks erin gezet.

Dus ik zie ook wel wat verwarring. Dan zeggen mensen: ja, maar ik werk al drie jaar voor één opdrachtgever. Het is niet zo dat er een maximumtermijn zit aan die opdrachten. Je mag prima voor één lange opdrachtgever werken. We vragen er dan bij nog twee kleinere opdrachten. Dat mogen kleine klussen zijn, dus er zit geen minimumvereiste aan die opdrachten.

Een tweede punt: we hebben juist op deze onderdelen ook gezegd, ik ben heel benieuwd hoe de markt hierop reageert. Ik wil weten: in welke sectoren is dit werkbaar? Welke sectoren niet?

Wat je ziet is dat een heel groot deel van de zzp’ers zegt: ja, prima. Ik heb zo verschrikkelijk veel losse klussen. We zien ook in een aantal sectoren, ICT is daar een mooi voorbeeld van, dat het knelt.

Dus we gaan de komende periode ernaar kijken. Past dit? Moeten we dit niet toch net iets anders inrichten om het werkbaar te maken in de praktijk? Deze staat echt met stip bovenaan. Ik kan natuurlijk niks beloven, maar we hebben wel gezegd: die wet gaan we nog wel aanpassen na de internetconsultatie.

Hoe substantieel moeten dan die andere opdrachten zijn die je moet doen om grote, langdurige klussen te blijven doen als zzp’er?

Dat hoeven geen grote klussen te zijn. Dat mogen ook prima kleine klussen zijn. We hebben wel bewust gekozen voor het woord substantie in de wet.

Ik denk dat het goed is dat we nog een keer kijken naar hoe we dat hebben opgeschreven. Omdat wat we daar eigenlijk mee bedoelen een soort antimisbruikbepaling is. Dus wat je niet wil is dat er twee spookfacturen worden gestuurd van: ik stuur jou een factuur en jij stuurt mij een factuur. Dat wil je niet.

Eén van de zorgen vanuit de branchevereniging Bovib is de rol van de intermediair. Dat meerdere opdrachten via één intermediair worden gezien als één opdracht. Terwijl aan de andere kant in de memorie van toelichting ook staat dat de verschillende bedrijfsonderdelen als verschillende opdrachtgevers gezien kunnen worden. Hoe verhoudt zich dat ten opzichte van elkaar?

Wat je hier ziet wringen, is dat er niet één type intermediair is. Er zijn natuurlijk heel veel varianten. Je hebt mensen die een contract hebben met een intermediair en die intermediair bepaalt ieder half jaar naar welke opdrachtgever jij gaat.

Aan de andere kant heb je interimmers die de acquisitie uitbesteden aan een bureau. Ze hebben gewoon een rechtstreekse relatie met de opdrachtgever waar ze de klus op de werkvloer doen. Alleen die acquireer je via de intermediair.

Dat zijn eigenlijk een beetje de uitersten van het werkveld. Wat we hebben geprobeerd te zoeken is, ook weer vanuit dat zelfstandig ondernemerschap: die zelfstandig ondernemer maakt zelf afspraken met de opdrachtgever. Dus: met wie heb je de contractuele relatie? Als je de contractuele relatie met de intermediair hebt, dan telt dat als één opdrachtgever.

Als je via een intermediair een klus binnenhaalt, heb je de contractuele afspraak met de eindklant. We zijn dus echt uitgegaan van de contractuele relatie die je hebt met degene waar je ook de werkzaamheden uitvoert.

Dat is het verschil tussen het bemiddelingsmodel en tussenkomst.

Dit is ook een van de vragen die we in de internetconsultatie hebben gesteld: wij hebben voor deze optie gekozen. Werkt dat ook in de praktijk? En zo nee, wat is dan het alternatief? Want dat is natuurlijk ook een belangrijke vraag.

Dat bespreken we over een aantal weken ook met de Bovib en een aantal andere partijen: hoe werkt het dan wel en hoe zou je het werkbaar kunnen krijgen, zodat je het ook goed kan borgen? 

Liberaal betekent niet alleen vrijheid, blijheid

Nog één vraag over dit criterium. Ik ben toch even benieuwd naar het liberale geweten hierin. Want stel dat ik ondernemer ben en ik vind het gewoon goed om in lengte van jaren één klant te hebben, zou ik dat dan vanuit die visie niet gewoon gefaciliteerd moeten krijgen door de rijksoverheid?

Liberaal betekent niet alleen vrijheid, blijheid. Dat zie ik nog wel eens wat terugkomen hierin. Je kunt natuurlijk als overheid niet zeggen: kijk maar wat je doet en we horen het wel. Bij vrijheid hoort ook verantwoordelijkheid en natuurlijk gewoon spelregels waar je je aan dient te houden. Dus mijn wedervraag zou dan zijn: wat maakt jou dan ondernemer? Want als je niet onderscheidend bent van een werknemer, wat maakt dan dat jij geen loonheffing hoeft af te dragen of geen belasting hoeft te betalen? Of althans, je betaalt wel belasting, maar op een andere manier; dat is wat ik bedoel met sociale premies.

Dus dat speelt daarbij. Het liberale juist: je kunt zelf kiezen hoe je het inricht. En we gaan uit van het ondernemerschap. Als je een ondernemer vraagt wanneer je ondernemer bent, dan kom je op die drie elementen uit: vrijheid, onafhankelijkheid, rekening en risico. Dat zijn wel elementen die bij het ondernemerschap horen.

Einde van het uurtje-factuurtjemodel?

Dan een ander criterium, over de verplichting rond resultaatgericht werken en facturen. Als ik hem eigenlijk heel plat sla: uurtje-factuurtje kan niet meer. Of in ieder geval niet in de veilige haven. Bij een bouwvakker kan ik me daar nog iets bij voorstellen. Maar voor een interim-manager of een ICT’er? Daar is wel veel zorg over in de markt.

Die zorg herken ik. Het is ook een van de criteria waar we heel bewust naar hebben uitgevraagd [in de internetconsultatie, red.]: hoe wordt ernaar gekeken?

Wat we gezegd hebben is: je bent ondernemer als je een bepaald risico loopt en dat risico kan eindigen in een dikkere portemonnee. Of, als het misgaat, in een financieel risico wat je loopt. Dat is de kern van ondernemerschap: rekening en risico. En vandaar dat we zijn gaan zoeken naar wat daar dan bij past. Dat is een van de resultaatverantwoordelijkheden. Je bent verantwoordelijk voor het resultaat en daar word je ook op afgerekend.

Op basis van uurtje-factuurtje, dat kan nog steeds, maar dan is het wel op basis van dat daar al jouw kosten in zitten, als een soort kostenmodel.

Word je alleen betaald op basis van inspanning, voor de aanwezigheid? Waar zit dan nog het onderscheidende karakter ten opzichte van een werknemer? En dat is eigenlijk de vraag die je in dit criterium probeert te vangen.

Dit vraagstuk raakt ook de kern van het ondernemerschap. Wanneer ben je ondernemer en wanneer ben je werknemer? En dat hangt ook af van hoe je het risico hebt georganiseerd. Ben je verantwoordelijk voor de kwaliteit die je levert en dus ook voor de niet-kwaliteit die je levert?

Dat zijn allemaal elementen die hierin zitten en we hebben geprobeerd dat zo goed mogelijk op te schrijven. Maar ook dit is zo’n criterium waarvan we zelf zeggen: dit moeten we ook echt even goed met de markt toetsen.

Zorgt verplicht uitgaven voor risico’s niet voor een tweedeling in de zzp-markt?

Als we het daar dan toch over hebben, dat risico afdekken: dat is natuurlijk ook een van de zorgpunten die we vanuit de markt horen, de verplichting om een bedrag uit te geven aan verzekeringen en voorzieningen. Er wordt ergens een bedrag genoemd tussen de drie- en vierduizend euro. Dat is nog niet vastgesteld. Wordt zo die veilige haven straks niet iets exclusiefs voor de hogere uurtarieven?

Nee, juist niet. Dat is ook de reden waarom we het tarief nog niet hebben vastgesteld. De bedragen die je noemt, die staan niet in de wet. Wat we heel bewust hebben gezegd, is: we wilden juist dit ook toetsen met zelfstandigenorganisaties, met VZN, ZZP Nederland, en een aantal andere clubs.

Maar ook met de markt: wat zou een passend bedrag zijn? Want aan de ene kant wil je niet dat het een wassen neus is, aan de andere kant wil je ook absoluut niet dat het voor de hogere inkomens is, maar dat je eigenlijk zegt: je loopt bepaalde risico’s omdat je eigen arbeid doet. Die risico’s worden bij werknemers afgedekt door sociale premies.

Wat je wil, is dat bij gezond ondernemerschap ook hoort dat je bepaalde verantwoordelijkheden neemt voor als die risico’s zich voordoen. Bijvoorbeeld pensionering, bijvoorbeeld arbeidsongeschiktheid, inkomensverlies.

Andere risico’s die je loopt met ondernemen. Wat je niet wil, is dat die risico’s op de samenleving worden afgewenteld. Ook daarin hebben we weer wel voor een liberale lijn gekozen. We zeggen: oké, die verantwoordelijkheid neem je, maar de invulling daarvan is in principe vrij aan jou om te bepalen. Die moeten we natuurlijk wel toetsbaar kunnen maken. Dus een oude sok, dat is heel ingewikkeld te toetsen.

Dus eigenlijk zegt u daarmee, een gelijk speelveld voor iedereen. Dus iedereen kan terugvallen op een bepaalde vorm van, niet sociale zekerheid, maar wel de zorg dat je ordentelijk bent verzekerd, zodat je ook niet het risico loopt op het moment dat je langdurig uitvalt.

Precies. Mijn grootste frustratie is nog wel geweest dat de afgelopen 20 jaar zzp’ers altijd als boemannen zijn neergezet, als uitvreters. Ze halen sociale systemen onderuit. Ze willen wel de lusten, niet de lasten, wel de vrijheid en blijheid, maar geen verantwoordelijkheid nemen.

Ik heb altijd al gevonden dat dat een fout frame is. En wat je hiermee hoopt te doen, is dat een beetje te counteren door te zeggen: nee, als je als zzp’er werkt in de Zelfstandigenwet, heb je eigenlijk de basis op orde. Dan kun je niet zeggen: ik wentel mijn pensioen of mijn arbeidsongeschiktheid of inkomensval af op de samenleving. Nee, ik heb daar zelf een voorziening voor getroffen. En je staat zelf vrij om die voorziening goed te treffen.

Veilige haven als optie, of wordt het toch een verplichting

Een ander punt: wordt die veilige haven – die niet verplicht is – straks door de opdrachtgever toch ook gezien als: dit is de enige manier waarop wij met zzp’ers werken? Herkent u dat? Hoe zou u daarmee willen omgaan?

Ik vind dat een beetje dubbel, want als opdrachtgevers dat doen, dan zijn dat waarschijnlijk dezelfde opdrachtgevers die nu helemaal niet meer met zzp’ers werken omdat ze het risico te groot vinden.

Dus aan de ene kant zou ik dat een positieve ontwikkeling vinden ten opzichte van wat je nu ziet. Jullie hebben er zelf vorige week nog een rapport over uitgebracht: 133.000 minder zzp’ers.

Ik krijg nog wekelijks zzp’ers in mijn mailbox die zeggen: ik word afgewezen. Bepaalde klussen die ik voorheen prima kon doen, en eigenlijk nog steeds gewoon prima kan doen. Ik word categorisch uitgesloten. Opdrachtgevers durven het niet meer aan. Daar is deze wet natuurlijk voor bedoeld: om aan die opdrachtgevers te melden: het kan wel. Zzp kan wel. U kunt gewoon met zzp’ers werken. Dit zijn de zeven criteria. Als u die kan afvinken, dan is er helemaal niks aan de hand.

Je wil aan de andere kant ook wel dat die ruimte nog blijft van die holistische toets. Maar wat ik eigenlijk zou willen, is dat die veilige haven voor iedereen toegankelijk zou moeten kunnen zijn. En dat is eigenlijk het finetunen wat we de komende tijd gaan doen.

De basis is goed. We hebben nu gezegd: dit zijn de criteria. Kom maar op. Wat vind je ervan? Daar gaan we de komende tijd gewoon weer mee aan de slag.

Eén ding staat vast: de wet gaat nog aangepast worden. Dat gaan we ook doen. En we gaan nu kijken hoe we dat op een goede manier kunnen doen.

Wat je eigenlijk wil, is dat die veilige haven voor iedere zelfstandige eigenlijk best wel goed te doen is. Mits je ook een beetje bereid bent om dingen aan te passen of concessies te doen. Als je zegt: daar ben ik absoluut niet toe bereid, dan wordt hij ingewikkeld.

Luister het hele gesprek met minister Aartsen hier op Spotify of hieronder via YouTube.

Daarin onder meer aandacht voor het feit dat ook het huidige toetsingskader (de holistische toets/Deliveroo-criteria) blijft bestaan, en hoe minister Aartsen aankijkt tegen het overleg in de polder en het politieke draagvlak voor de Zelfstandigenwet.