Marktwerking: waarom het in sommige sectoren hapert voor zzp’ers

Marktwerking voor zelfstandigen pakt niet eerlijk uit. Wilmar Dik, fotograaf en belangenbehartiger bij de NVJ, schetst hoe structureel overaanbod, zwakke onderhandelingspositie en gebrek aan toetsing leiden tot te lage tarieven en armoede onder zzp’ers.

De recente cijfers van het CBS laten pijnlijk zien dat zzp’ers in 2026 gemiddeld achterblijven in koopkracht, terwijl werknemers er financieel op vooruitgaan. In veel sectoren is het verdienvermogen van zelfstandigen prima, maar tegelijk behoren zzp’ers tot de meest kwetsbare groepen op de arbeidsmarkt.

In markten waar het aanbod van diensten structureel groter is dan de vraag, wordt het voor zelfstandigen lastig om gezonde tarieven te bedingen. Waar bedrijven bij structurele tekorten failliet gaan en de markt verlaten, blijven individuele zzp’ers vaak doorwerken, soms onder de eigen kostprijs. Dat beeld wordt bevestigd door de NVJ Arbeidsmarktmonitor 2025, die op 28 januari in Nieuwspoort werd gepresenteerd.

Marktwerking en zzp’ers

Journalistieke zzp’ers werken gemiddeld ruim 34 uur per week, waarvan ongeveer een derde niet declarabel is. Ruim één op de drie freelance journalisten komt onder het minimumloon uit en in 2024 daalde hun koopkracht doordat de inkomensgroei de inflatie niet bijhield. Het belastbaar inkomen van freelance journalisten lag in 2024 gemiddeld 2,7 procent hoger dan in 2023. Maar de inflatie lag in dat jaar op 3,3 procent.

Sectoraal rechtsvermoeden in nieuw coalitieakkoord.

In sectoren waar schijnzelfstandigheid en prijsdruk structureel voorkomen, kunnen strengere maatstaven gaan gelden om te bepalen of iemand werkelijk zelfstandig is. Juist daar kan het rechtsvermoeden helpen om scheve machtsverhoudingen te corrigeren en te voorkomen dat tarieven structureel onder een leefbaar niveau zakken.

Het invoeren van sectorale rechtsvermoedens is een erkenning dat marktwerking grenzen heeft. De logische vervolgvraag is dan: wat is goede marktwerking eigenlijk, en wanneer werkt die voor zelfstandigen wel en niet?

Wat is goede marktwerking?

Marktwerking is het idee dat prijzen ontstaan door vraag en aanbod. Als er veel vraag is en weinig aanbod, stijgen prijzen. Is er veel aanbod en weinig vraag, dan dalen prijzen. In theorie zorgt dat voor een efficiënt evenwicht. Dat werkt vooral goed in markten waar vraag en aanbod in balans zijn en partijen vergelijkbare onderhandelingsmacht hebben.

Voor een goede marktwerking zijn bepaalde condities nodig. Goede marktwerking betekent dat een markt duurzaam functioneert en dat prijzen iets zeggen over waarde, niet alleen over macht. In grote lijnen is er voor een ideale marktwerking het volgende nodig:

Evenwicht tussen vraag en aanbod

Een markt werkt goed wanneer vraag en aanbod elkaar ongeveer in balans houden.

Vergelijkbare onderhandelingsmacht

Partijen moeten echt kunnen onderhandelen. Als één kant structureel sterker staat, wordt de prijs bepaald door machtsverhoudingen in plaats van door waarde.

Prijzen boven kostprijs

In een gezonde markt dekt de prijs minimaal de kosten en laat zij ruimte voor continuïteit.

Transparantie

Goede marktwerking vraagt inzicht in tarieven en voorwaarden. Zonder transparantie ontstaat eerder onderbetaling en kunnen aanbieders hun positie niet goed inschatten.

Mogelijkheid om te stoppen

In een goed functionerende markt verlaten aanbieders de markt als het niet loont.

Waarom marktwerking niet altijd voor iedereen goed werkt

Ik begrijp het geloof in marktwerking. Maar een zelfstandig ondernemer functioneert anders dan een bedrijf. Als een bedrijf structureel te weinig omzet heeft, gaat het failliet en verlaat het de markt. Zo herstelt het evenwicht tussen vraag en aanbod. Voor sommige zzp’ers werkt dat anders.Een zelfstandige kan bij te lage inkomsten blijven doorwerken en (bewust of onbewust) meedoen aan prijsconcurrentie, zelfs als het inkomen richting armoede gaat.

Marktwerking werkt niet goed in markten met structureel overaanbod, omdat zelfstandigen kunnen blijven werken tegen lage tarieven corrigeert de markt zichzelf niet. Vooral zzp’ers zijn kwetsbaar en hebben van alle werkenden de meeste kans op armoede.

Lees ook: In 5 stappen naar een eerlijke en duurzame zzp-markt

Zelfstandigen verlaten de markt lang niet altijd

Bij goede marktwerking is het van belang dat partijen die failliet zijn, de markt verlaten en niet blijven hangen en de markt verstoren. Zelfstandigen beginnen nog weleens vanuit een hobby of passie. Dan is het risico reëel dat zzp’ers blijven werken, zelfs voor een uurtarief dat al lang niet meer rendabel is. Ook is het berekenen van een uurtarief voor zelfstandigen vaak lastig en minder inzichtelijk dan voor bedrijven met duidelijke cijfers en professionele ondersteuning.

In sectoren waar vraag en aanbod structureel uit balans zijn, ligt het risico van te lage tarieven grotendeels bij de zelfstandige. Er bestaat geen toetsingskader dat beoordeelt of tarieven, gegeven realistische declarabele uren in een specifieke sector, kunnen leiden tot een leefbaar inkomen. Daardoor kunnen sterke opdrachtgevers prijzen drukken tot onder een economisch houdbaar niveau.

Zzp’ers mogen prijsafspraken maken met elkaar

De Autoriteit Consument en Markt (ACM) biedt ruimte voor afspraken tussen zzp’ers en opdrachtgevers over tarieven en voorwaarden. In theorie zou dat de onderhandelingspositie van zelfstandigen moeten versterken. Maar die afspraken mogen al een paar jaar worden gemaakt, en toch is de armoede onder zzp’ers toegenomen. Opdrachtgevers zijn geconcentreerd en de concurrentie onder bedrijven neemt af. Dit geeft veel macht aan bedrijven, terwijl het aanbod aan zzp’ers groot en versnipperd is. Individuele zelfstandigen hebben daardoor weinig ruimte om collectieve afspraken daadwerkelijk af te dwingen.

Ingrijpen bij marktfalen

Bedrijven hebben op zichzelf weinig belang bij een leefbaar inkomen voor zelfstandigen. Dat belang ontstaat pas wanneer marktomstandigheden of beleid hen daartoe dwingen. Als een markt zichzelf niet in balans kan houden, is ingrijpen door de Rijksoverheid wenselijk.

Met de huidige wetgeving zullen steeds meer zelfstandigen leven in armoede. Door de komst van AI zal deze discussie alleen maar relevanter worden. Want mensen zullen meer werk verliezen, waardoor er nog meer klappen te verwachten zijn. In eerste instantie met name onder zelfstandigen.

Werken zou moeten lonen en de waarde van werk zou minimaal moeten leiden tot een leefbaar inkomen voor zelfstandigen.. Maar inmiddels zijn we op een punt gekomen waarop dit niet altijd het geval is.

Het idee dat de vrije markt door middel van marktwerking vanzelf bepaalt wat iets waard is, gaat niet altijd meer op. Zolang we daar niet goed naar kijken, ben ik bang dat dalende tarieven, koopkrachtverlies en groeiende armoede onder freelancers structureel blijft bestaan. Want het is een voorspelbaar gevolg van een marktmodel dat hier en daar zijn grenzen heeft bereikt.

Realistische declarabele uren per sector

Ik denk niet dat er één oplossing is die voor alle zelfstandigen werkt. Bovendien is het handig dat dit oplossingen zijn die niet elke zelfstandige lastigvallen, want niet iedereen heeft een probleem.

Een mogelijke oplossing is om wettelijk vast te leggen dat werk voor zelfstandigen in redelijkheid moet kunnen leiden tot een leefbaar inkomen. Dat kan door minimumtarieven niet abstract vast te stellen, maar te koppelen aan realistische declarabele uren per sector, zodat de rekensom tot een gezond freelance uurtarief daadwerkelijk uitkomt op een leefbaar jaarinkomen. Op die manier garandeer je geen inkomen. Want een zzp-er moet nog steeds goed zijn en waarde toevoegen. Maar je kunt wel voorkomen dat arbeid structureel onder economisch houdbare voorwaarden wordt ingekocht. Want uiteindelijk moet een rekensom als deze kloppen en houdbaar zijn:

Ook zou het minimumtarief dat op dit moment in de VBAR staat beter uitgewerkt kunnen worden. Door deze rekening te laten houden met realistische declarabele uren per sector kun je een ondergrens berekenen. Werk je voor een lager bedrag, dan loop je te veel risico.

Als Rijksoverheid kun je bijdragen aan het in balans brengen van vraag en aanbod van diensten. Als sectoren zo erg uit balans zijn dat er geen leefbare tarieven uit onderhandelingen resulteren dan is het naar mijn idee tijd om bij te sturen.

Ook zou de balans tussen opleidingen en de behoeften van de arbeidsmarkt beter kunnen. Leid mensen op voor banen waar vraag naar is. In Nederland is ‘werken moet lonen’’ al decennialang een uitgangspunt van overheidsbeleid. Ook de Commissie Borstlap benoemde dit in 2020 al expliciet: werken moet lonen, ongeacht contractvorm.

Nu alleen de uitvoering nog.