Het probleem bij schijnzelfstandigheid zit niet in het arbeidsrecht

Het debat over schijnzelfstandigheid zegt inmiddels meer over de wijze waarop politiek en samenleving met onzekerheid omgaan dan over het arbeidsrecht zelf. De juridische toetsingskaders zijn immers niet nieuw. Zij functioneren al decennialang en worden door de rechtspraak consequent toegepast. Toch worden zij tegenwoordig voorgesteld als fundamenteel problematisch.

De oorzaak ligt niet in het recht, maar in de verwachtingen ervan. Het politieke debat wordt steeds sterker gedomineerd door abstracte beleidsdoelen als gelijkheid en zekerheid. Dat zijn legitieme ambities, maar zij kunnen niet los worden gezien van de werkelijkheid van een pluriforme samenleving en een heterogene arbeidsmarkt. Wanneer beleid zich te veel laat leiden door wensdenken, ontstaat het risico dat de praktijk zich niet langer aan het beleid aanpast, maar het beleid juist steeds verder van de praktijk af komt te staan. Het dossier schijnzelfstandigheid vormt daarvan een treffend voorbeeld.

Politieke perceptie en de illusie van volledige zekerheid

Een eerste gevolg is dat politieke percepties de plaats innemen van juridische realiteit. Verschillende arbeidsrelaties worden vanuit een gelijkheidsideaal steeds vaker behandeld alsof zij in essentie gelijk zijn, terwijl zij dat niet zijn. Daardoor vervagen de verschillen tussen werknemer en ondernemer, tussen incidentele uitzonderingen en structurele patronen, en tussen hoofd- en bijzaken. Tegelijk neemt de waardering voor bestaande rechtsbronnen, juridische expertise en institutionele rollen af. Sociale media en AI versnellen deze ontwikkeling doordat informatie zich sneller verspreidt dan kennis zich verdiept.

Een tweede gevolg is de zoektocht naar een mate van zekerheid die eenvoudigweg niet bestaat. In het politieke debat lijkt steeds vaker de onrealistische verwachting te bestaan dat vooraf volledig kan worden vastgesteld of een arbeidsrelatie alle toekomstige juridische toetsing zal doorstaan. Geen enkel rechtsgebied kent een dergelijke absolute voorspelbaarheid. Toch wordt juist deze schijnzekerheid voortdurend verlangd, terwijl bijvoorbeeld minimaal procedures tegen de Belastingdienst worden geïnitieerd, welke het verkeerd zou doen.

Onzekerheid wordt door de markt zelf versterkt

Dat heeft merkbare gevolgen voor de markt. Opdrachtgevers worden terughoudender, terwijl veel zzp’ers en intermediairs zelf blijven benadrukken dat het juridische kader onduidelijk zou zijn. Daarmee versterken zij precies de onzekerheid die zij zeggen te willen bestrijden. Wie voortdurend verkondigt dat niemand weet waar de grenzen liggen, vergroot de bereidheid van opdrachtgevers om risico’s geheel te vermijden.

Intussen is rondom het dossier een omvangrijke adviesindustrie ontstaan. Tal van schijnspecialisten grossieren in communicaties in grove onjuistheden over het arbeidsrecht. Het gevolg is dat bedrijven uit angst onnodig afscheid nemen van echte ondernemers, of dure schijnoplossingen kopen die hen geen stap verder helpen. Hierdoor verschraalt de kwaliteit van het publieke debat en ontstaat een situatie waarin risico’s structureel verkeerd worden ingeschat: soms worden zij onderschat, maar minstens zo vaak worden zij juist overdreven.

Waarom de holistische toets juist werkt

Juist daarom verdient de zogenoemde holistische toets een herwaardering. Deze wordt vaak afgeschilderd als bron van onzekerheid, terwijl zij in werkelijkheid de noodzakelijke menselijke maat biedt. De holistische toets erkent dat economische en maatschappelijke verhoudingen zich niet volledig laten standaardiseren via een checklist. Dat verklaart waarom deze wijze van beoordelen niet alleen diep is verankerd in het Nederlandse arbeidsrecht, maar ook aansluit bij de Europese rechtsontwikkeling en in tal van andere rechtsgebieden wordt toegepast.

Minder nieuwe regels, meer vertrouwen in de rechtspraak

De oplossing ligt daarom niet in steeds nieuwe regels of politieke beloften. Zij ligt in het accepteren van de grenzen van maakbaarheid. Van de politiek mag worden verwacht dat zij de rust bewaart, zich baseert op harde feiten en zich niet laat leiden door incidenten of sentiment. Dat betekent concreet: stoppen met het hanteren van nieuwe wetgeving als multidoekje en vertrouwen op vaste jurisprudentie. Van marktpartijen mag worden verwacht dat zij geldende toetsingskaders serieus nemen en zich daarin verdiepen. Elk systeem vergt zorgvuldige handhaving en toezicht.

Zolang politiek en markt blijven doen alsof het arbeidsrecht fundamenteel tekortschiet, zal de onzekerheid zichzelf blijven voeden, terwijl bij dit kwalitatieve niveau geen enkel toetsingskader volstaat. Niet het arbeidsrecht vraagt om hervorming, maar de manier waarop ermee wordt omgegaan door alle actoren. Daarin ligt de werkelijke culturele en institutionele opgave van het dossier schijnzelfstandigheid.